Η Καστοριά ενός μεγάλου φωτογράφου

ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΑ. Φωτογράφος βαθιάς ευαισθησίας που συνέλαβε το πνεύμα μιας κοινωνίας σε μετάβαση, όπως ήταν αυτή της Καστοριάς στις αρχές του 20ού αιώνα, ο Λεωνίδας Παπάζογλου θεωρείται μία από τις νεώτερες ανακαλύψεις που εμπλουτίζουν την ιστορία της ελληνικής φωτογραφίας. Ο Παπάζογλου «ανακαλύφθηκε» από τον συλλέκτη Γιώργο Γκολομπία, ο οποίος έφυγε πρόωρα από τη ζωή πριν από λίγους μήνες, αφήνοντας στην πατρίδα του, την Καστοριά, ένα κομμάτι της πολιτιστικής φυσιογνωμίας της.

Οι φωτογραφίες του Λεωνίδα Παπάζογλου, που είχαν πρωτοπαρουσιαστεί στο Μουσείο Μπενάκη, παρουσιάζονται τώρα, σε μία επιλογή, στην Καστοριά από το Μουσείο Φωτογραφίας Θεσσαλονίκης, που προστατεύει και αναδεικνύει το αρχείο Λεωνίδα Παπάζογλου. Η έκθεση με τίτλο «Λεωνίδας Παπάζογλου. Φωτογραφικά πορτρέτα από την Καστοριά και την περιοχή της την περίοδο του Μακεδονικού Αγώνα - Συλλογή Γιώργου Γκολομπία» εγκαινιάζεται το Σάββατο 24 Οκτωβρίου στο Αρχοντικό Βέργου στην Καστοριά (Αηδήτρας 12, Βεργουλάδικα) και θα διαρκέσει ώς τις 31 Δεκεμβρίου.

Με τη συμβολή του Γιώργου Γκολομπία και το μεγάλο, αθόρυβο έργο του, έχουμε σήμερα τη δυνατότητα να είμαστε μάρτυρες της κοινωνίας της Καστοριάς πριν ακόμη ενωθεί με την Ελλάδα. Η συγκεκριμένη έκθεση παρουσιάζει ασπρόμαυρες φωτογραφίες, κυρίως πορτρέτα, ατομικά ή ομαδικά, κατοίκων της περιοχής της Καστοριάς, καθώς και στρατιωτικών ή, γενικότερα, ενόπλων με ποικίλη προέλευση.

Οπως σημειώνεται από το Μουσείο Φωτογραφίας Θεσσαλονίκης, που έχει την παραγωγή, «αυτό που εντυπωσιάζει ιδιαίτερα είναι η ματιά όλων γενικά των προσώπων που εικονίζονται στις φωτογραφίες, μια ματιά που έχει κάτι το αποφασιστικό και ανδρείο, καθώς είναι στραμμένη στον φακό».

Αρχιτεκτονική και πολιτική

Eφθασε ένας «Ασεμπίγιο» για να απελευθερωθούν πολλά απωθημένα σε αυτήν την πόλη. Η Αθήνα, ως ασθενής στην κλίνη, υποχρεούται να δει τον εαυτό της ως περίπτωση εργαστηρίου και να προσφέρει το σώμα της για χειρουργικές επεμβάσεις. Κανείς, νομίζω, δεν μπορεί να διαφωνήσει ότι η Αθήνα θέλει όχι μόνο νυστέρι αλλά δυναμίτιδα σε πολλά σημεία της. Αλλά τι να κάνεις τα εκρηκτικά, αν δεν έχεις ένα πλάνο για το τι θέλεις να είσαι και πώς μπορείς να το επιδιώξεις;

Υπάρχει μια σημαντική διαφορά με το παρελθόν. Τώρα, έχει διαμορφωθεί μια συντριπτική κοινωνική πλειοψηφία, η οποία συγκλίνει στην άποψη ότι η επιστράτευση αρχιτεκτόνων και πολεοδόμων στην αναδιαμόρφωση της πρωτεύουσας είναι αυτονόητη προτεραιότητα. Είναι επιλογή υπεύθυνης Πολιτείας, που αναλαμβάνει το ρίσκο να κάνει τις σωστές επιλογές με προοπτική δεκαετιών και να μη φεισθεί χρημάτων. Αυτό που σε προηγούμενες δεκαετίες, όχι μακρινές, εθεωρείτο πολυτέλεια, σήμερα θεωρείται εθνική επιταγή.

Η αλλαγή της ποιότητας ζωής στην Αθήνα και η κατ’ επέκτασιν ριζική μεταβολή της διεθνούς εικόνας της ελληνικής πρωτεύουσας, είναι πλέον κατανοητό ότι αποτελεί τμήμα ενός βαθύτερου πολιτικού ζητήματος. Η αρχιτεκτονική στην Ελλάδα, η οποία ατυχώς δεν είχε –όταν έπρεπε– αυλικούς αρχιτέκτονες και πάτρωνες των τεχνών, έμεινε στο περιθώριο όχι μόνο της πολιτικής σκηνής αλλά και της ιδιωτικής, λεγόμενης, πρωτοβουλίας. Σήμερα, έστω και σε ένα πρώτο επίπεδο επικοινωνιακό, όπως μας αρέσει να λέμε, η αρχιτεκτονική πατάει πόδι σε μία εν δυνάμει διαδικασία αστικής ανάπλασης. Επειδή, όλα, κάπου κάποτε έχουν ξαναγίνει, θα ήταν άδικο να ισχυριστεί κανείς ότι αυτό που συντελείται σήμερα είναι κάτι μοναδικό ή πρωτόγνωρο. Σπασμωδικά και περιστασιακά έχει γίνει και στο παρελθόν. Ιδίως στην πρώτη οκταετία Κωνσταντίνου Καραμανλή, στη διάρκεια της οποίας, εκείνα τα χρόνια της ανασυγκρότησης και παρά τα διάφορα στερεότυπα περί καταστροφής της Αθήνας, είχαν γίνει σημαντικά αρχιτεκτονικά έργα. Και κυρίως είχαν δοθεί ευκαιρίες.

Αλλά βέβαια, άλλο η Αθήνα του 1955 - 60 και άλλο η Αθήνα, που σε επίπεδο σχεδιασμού, οφείλει να βλέπει το 2020. Είναι πράγματι ελπιδοφόρο και κατ’ αρχήν θετικό ότι ο πρωθυπουργός έδειξε ζήλο για το αστικό περιβάλλον της πρωτεύουσας. Ο στρατηγικός σχεδιασμός επιβάλλεται και όλοι γνωρίζουμε πόσο τραγικά έχουν καθυστερήσει βασικές παρεμβάσεις στο τοπίο και στην αρχιτεκτονική φυσιογνωμία της πόλης. Ζητούμενο, όμως, θα παραμένει πάντοτε, η ενθάρρυνση της αρχιτεκτονικής κοινότητας της πατρίδας μας, που διαθέτει πρώτης κλάσεως δημιουργούς, φυλακισμένους σε μικρά, ιδιωτικά έργα οι περισσότεροι. Οταν τους δοθεί το «πράσινο φως» να αναλάβουν δουλειές στην πόλη, να τους δοθούν ευκαιρίες, να προκηρυχθούν διαγωνισμοί, τότε θα μιλήσουμε για μία επί της ουσίας αλλαγή στην εμφάνιση της Αθήνας.

• Tου Νικου Βατοπουλου, Η Καθημερινή, 14/10/2009

Εικόνες παρακμής

• Tου Νίκου Βατόπουλου

Καθ' οδόν προς το «Σινέ Ψυρρή» έχει κανείς την ευκαιρία να δει κομμάτια της νέας «παλιάς» Αθήνας. Ετσι κι εγώ, με σκοπό να δω την κλασική ταινία του Ζαν Ρενουάρ «Ο κανόνας του παιχνιδιού», περπάτησα από την πλατεία Μοναστηρακίου ώς την οδό Σαρρή, όπου και ο κινηματογράφος. Η ταινία με αποζημίωσε για την απογοήτευση που ένιωσα διασχίζοντας αυτό το - υποτίθεται- φιλόδοξο κομμάτι της Αθήνας.

Το Μοναστηράκι ξεχάστε το.... Το έχουμε γράψει και πρόσφατα από αυτήν τη στήλη, αλλά αξίζει να το λέμε με κάθε ευκαιρία. Μετά την παράδοση της νέας μορφής της πλατείας, την «κατήργησαν» από πλατεία, αφού επέτρεψαν την κατάληψή της (όπως και της οδού Αρεως μπροστά από τη Βιβλιοθήκη του Αδριανού) από δεκάδες μικροπωλητές. Η ατμόσφαιρα είναι απολύτως καταθλιπτική και επιεικώς απαράδεκτη. Η δε επιφάνεια της πλατείας, για την οποία τόσος ντόρος έγινε για το αν θα επιτραπεί (από τους αρχαιολόγους) να έχει «πολύχρωμο» δάπεδο, δεν φαίνεται από την έλλειψη καθαριότητας. Κρίμα, γιατί αν το ξέραμε ότι ο Δήμος Αθηναίων δεν είναι σε θέση να εκπληροί στοιχειωδώς τις υποχρεώσεις του, δεν θα χάναμε μία δεκαετία που είχαμε το Μοναστηράκι ζωσμένο σε λαμαρίνες. Περιμέναμε τη «νέα» πλατεία και το αποτέλεσμα είναι η έλλειψη σεβασμού απέναντι στους αρχιτεκτονες που δούλεψαν και στους πολίτες που την πλήρωσαν.

Αλλά και η οδός Ερμού, από το Μοναστηράκι και κάτω θυμίζει ακόμη φτωχογειτονιές της Αιγύπτου, με τα σπασμένα πεζοδρόμια, τη ρυπαρότητα, τα καταρρέοντα κτίρια και την αίσθηση παρακμής. Ευτυχώς, σκόρπιες αποκαταστάσεις ορισμένων νεοκλασικών κτιρίων επιχειρούν να προσφέρουν ένα αντίβαρο. Αλλά αυτό δεν αρκεί. Και καθώς ήταν Σάββατο, υπήρχε και η επιπλέον πλήρης ασυδοσία στα ήδη σπασμένα, ρυπαρά και ανεπαρκή πεζοδρόμια να υπάρχουν παρκαρισμένα οχήματα που κανείς δεν ενόχλησε.

Κακοφωτισμένη η Ερμού, στο κάτω μέρος της, έχει θαυμάσια κτίρια. Σκέφτεται κανείς πώς θα μπορούσε να είναι. Αλλά δεν είναι. Τουλάχιστον ακόμα. Αλλά ώς πότε; Και πριν από 10 - 15 χρόνια τα ίδια λέγαμε. Πειρμέναμε τότε να αποδώσει η επένδυση στου Ψυρρή, αλλά ο κύκλος σταμάτησε.

Ευτυχώς, στο «Σινέ Ψυρρή» υπήρχε μια όαση πολιτισμού με την ταινία του Ρενουάρ από το 1939 και τα γαλλικά τραγούδια στο διάλειμμα.

Κέρκυρα... από τη σειρά ταξιδιωτικών οδηγών «Από πόλη σε πόλη»

• Η σύγχρονη πόλη της Κέρκυρας, της Κέρκυρας της μουσικής και των γραμμάτων, και ιδίως το ιστορικό της κέντρο, μνημείο της παγκόσμιας φυσικής και πολιτιστικής κληρονομιάς της UNESCO, αποτελεί τη συνέχεια της βενετσιάνικης Κέρκυρας. Πρόκειται για τη μεγαλύτερη διατηρημένη και πυκνοκατοικημένη μεσαιωνική πόλη στην Ελλάδα, μεταξύ των βενετσιάνικων Παλαιού και Νέου Φρουρίου, με μίξη αρχιτεκτονικών και πολιτισμικών στοιχείων, και με ορατό ακόμα και σήμερα το παρελθόν της, όπως αποτυπώνεται ανάγλυφα στα εξαιρετικά ιστορικά της αρχεία, στον αστικό της ιστό, στα κτίρια και στα μνημεία της. Η νέα πόλη που απλώνεται δυτικά σε σχήμα τόξου, έχει επίσης να επιδείξει μ’ έναν ιδιαίτερο τρόπο τη ζωντάνια και την κίνηση, την οικονομία και τις ποικίλες υπηρεσίες.

• Η Κέρκυρα, με κείμενα του Δημήτρη Κονιδάρη, είναι το δεύτερο βιβλίο της σειράς ταξιδιωτικών οδηγών «Από πόλη σε πόλη», των εκδόσεων Αρμονία. Είχε προηγηθεί ο Βόλος, ενώ ακολουθούν η Λάρισα, η Μυτιλήνη, η Λαμία, το Ρέθυμνο και τα Τρίκαλα. Με οδοιπορικό στο χρόνο (χρονολόγιο, με ενδιαφέρον και προς την απλή καθημερινότητα) και στο χώρο (προτεινόμενες διαδρομές με μικρούς χάρτες και αντίστοιχο φωτογραφικό υλικό), με σελίδες για όσα γνωρίζουμε και για πολλά που δεν γνωρίζουμε, με μικρά μυστικά για την πόλη, για την πολιτιστική της ταυτότητα και για το καθημερινό της πρόσωπο, με σελίδες για μουσεία, ιδρύματα και εκπροσώπους της πνευματικής διαδρομής του τόπου από τα βάθη των αιώνων μέχρι σήμερα, καθώς και με άφθονο παλαιό και σύγχρονο φωτογραφικό υλικό, είναι βέβαιο ότι ο επισκέπτης, που θα περπατήσει ή θα ξαναπερπατήσει στο πυκνό και πολύπλοκο σύστημα των λιθόστρωτων κερκυραϊκών δρόμων και των διασκορπισμένων πλατειών του ιστορικού κέντρου της πόλης, αλλά και ο ίδιος ο Κερκυραίος, θα εκπλαγούν από τα «κλειδιά» που τους προσφέρονται.

• Η σειρά ταξιδιωτικών οδηγιών «Από πόλη σε πόλη» δεν υποκαθιστά άλλους οδηγούς και δεν μοιάζει με κανέναν άλλο οδηγό. Τα βιβλία της σειράς αυτής, γραμμένα από ανθρώπους που αγαπούν την πόλη τους, είναι πρωτότυπα στο στήσιμο και στη φιλοσοφία τους, με άξονα περιέλιξης την εκτίμηση ότι κάθε πόλη είναι ένας ζωντανός χώρος, μέσα στον οποίο παράγεται η σύγχρονη ταυτότητα των κατοίκων της. Οι πολλές και ποικιλόμορφες δυτικές επιρροές που έχει δεχτεί η Κέρκυρα συνέτειναν στην ανάπτυξη ενός σύνθετου τρόπου ζωής και πολιτισμού και ευνόησαν τις πνευματικές και καλλιτεχνικές δράσεις.

Καρδίτσα, μικρή πρωτεύουσα με μεγάλα όνειρα για το μέλλον

• Ετοιμη να διεκδικήσει ένα αστικό παρόν και με κόσμο που επενδύει δυνάμεις για τον τόπο του

Tου Νικου Βατοπουλου, Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ, Σάββατο, 25 Iουλίου 2009

Μια μεσαίου μεγέθους πόλη είναι για τα ελληνικά δεδομένα η Καρδίτσα, αλλά ποτέ δεν έπαψε να με εκπλήσσει πόσοι «πολλοί» έχουν καταγωγή από την υπέροχη αυτή γωνιά της Ελλάδας. Η Λίμνη Πλαστήρα και οι εξοχές της, η κουζίνα της περιοχής και οι φυσικές ομορφιές είναι ξακουστές και ο τουρισμός ανθεί. Αλλά, η πόλη; Μιλάει κανείς για την πόλη της Καρδίτσας, αυτή την μάλλον άσημη πρωτεύουσα του ομώνυμου νομού;

Oταν πρωτοείδα την Καρδίτσα, με εντυπωσίασε η αυθεντικότητα και η ζωντάνια της πόλης. Ισως να έφταιγε ο καιρός που της χάριζε αξέχαστους σχηματισμούς νεφών πάνω από τις πλατείες της, ίσως να ήταν απλώς η καλή μου διάθεση, αλλά όταν άφησα πίσω μου τη μικρή αυτή πόλη, ένιωσα ότι με είχε κερδίσει.

Η Καρδίτσα δεν είναι Γιάννενα ή Χανιά ή Καβάλα, που αυτομάτως σε κερδίζουν. Μπορεί, όμως, ακριβώς γι' αυτόν τον λόγο, η γεμάτη ποδήλατα και ενέργεια πόλη, να δείχνει πόσα περιθώρια έχει για τη βελτίωσή της. Το έδειξε η δουλειά που έγινε στο εξαιρετικό κτίσμα της Δημοτικής Αγοράς, τα μικρά παλιά σπίτια, όλο και πιο δυσεύρετα πια, που θυμίζουν τον ημιαστικό, αγροτικό χαρακτήρα του παρελθόντος, το πλούσιο χώμα που θεριεύει τα δένδρα και που χάρισε στην Καρδίτσα το «Παυσίλυπον», ένα θαυμάσιο πάρκο.

Σήμερα, σε ένα μεταίχμιο εποχής, όπως όλες αυτής της κατηγορίας, από πλευράς μεγέθους και πληθυσμού, πόλεις της Ελλάδος, η Καρδίτσα, μικρή πρωτεύουσα μιας δικής της ενδοχώρας, μπορεί να γυρίσει σελίδα. Ενθαρρυντικά, όσα γράφουν οι συγγραφείς των κειμένων που ακολουθούν αποκαλύπτουν ότι υπάρχουν φλέβες και νευρώνες κάτω από μία φαινομενική ακινησία. Η Καρδίτσα μοιάζει να είναι έτοιμη να διεκδικήσει ένα αστικό παρόν, με κόσμο έτοιμο να επενδύσει δυνάμεις για τον τόπο του μέσα από έναν μηχανισμό αυτογνωσίας και υγιούς ανταγωνισμού. Είναι ένα στοίχημα για ολόκληρη την ελληνική περιφέρεια, που μπορεί να προσελκύσει ακόμη και νέους κατοίκους, έτοιμους να υιοθετήσουν καινούργιες πατρίδες.

AΠOΨH : Αυτή τη δεκαετία, άλλαξαν πολλά προς το καλύτερο

Του Οδυσσεα Σακελλαροπουλου*

Η σχέση μου με την Καρδίτσα ξεκίνησε καθαρά επαγγελματικά, και κατέληξε σε σχέση ζωής την τελευταία δεκαετία, επιλέγοντας να ζήσω μόνιμα με την οικογένειά μου.

Η Καρδίτσα ήταν για μένα λευκό χαρτί. Μια πόλη χωρίς ιδιαιτερότητες, χωρίς κτισμένες μνήμες. Μια επίπεδη πόλη που έμπαινε στη νέα χιλιετία, χωρίς γνώση του παρελθόντος, αλλά με μια επιθυμία ανάπτυξης, που κυρίως οφειλόταν στη δυναμική του τουρισμού στον ορεινό όγκο της Λίμνης Πλαστήρα.

Η δουλειά του αρχιτέκτονα σε μια μικρή πόλη είναι δύσκολη. Πόσω μάλλον όταν η νοοτροπία του κόσμου είναι ταυτισμένη με την «κουλτούρα» της τηλεόρασης, του «εύκολου» και του fantasy. Ομως στην Καρδίτσα υπήρξαν άνθρωποι αυτά τα χρόνια, που θέλησαν να μπουν στη σκέψη μου και να δημιουργήσουμε μαζί, σκαλίζοντας το παρελθόν και επιλέγοντας υλικά και φόρμες που να στέκονται στον κάμπο και στο βουνό.

Επίσης, μπήκαν στη διαδικασία να συντηρήσουν και όχι να γκρεμίσουν.

Αυτό είναι και το μεγάλο κέρδος.

Η εύκολη λύση τού «γκρέμισέ το» σιγά σιγά εγκαταλείπεται και ανακαλύπτουμε την αξία και τις αρετές των παλιών καλών υλικών. Τη χωματόπλιθα, την πέτρα, το συμπαγές τούβλο, τα χρώματα του κεραμιδιού και του λουλακιού που κρύβονταν κάτω από στρώματα ασβέστη. Και μαζί μ’ αυτά ανακαλύπτουμε τη χαμένη γνώση και τη σοφία των παλιών μαστόρων που έκτιζαν με μικρά παράθυρα στον βορρά, με βαθιά χαγιάτια στον νότο και με δεκάδες σύμβολα.

Ολα αυτά τα χρόνια που εργάζομαι σ’ αυτή την πόλη η κάθε μου δουλειά ήταν μια προσπάθεια να ανασύρω μνήμες και να μιλώ με τους ανθρώπους, έτσι ώστε να καταλάβουμε τις ανάγκες μας και όσο μπορούμε να κατανοήσουμε τη θέση μας σ’ αυτό τον τόπο. Ηταν και είναι δύσκολη προσπάθεια, αλλά αξίζει τον κόπο. Αυτή τη δεκαετία έχουν αλλάξει προς το καλύτερο αρκετά πράγματα. Και αυτό που ελπίζω είναι ότι θα αλλάζουν όλο και περισσότερα γιατί σ’ αυτή την προσπάθεια δεν αισθάνομαι μόνος.

*Ο Οδυσσέας Σακελλαρόπουλος είναι αρχιτέκτων.

AΠOΨH : Οι εικόνες της πόλης δεν είναι ποτέ ίδιες

Της Φωτεινης Λεκκα*

Στην Καρδίτσα εγκαταστάθηκα μόνιμα την τελευταία πενταετία έπειτα από περιπλάνηση αρκετών ετών –Γιάννενα, Λειψία, Βόλος, ξανά Γιάννενα– λόγω σπουδών και δουλειάς. Ηταν επιλογή που, όπως συνήθως γίνεται, επέβαλε η θετική συγκυρία: ευρωπαϊκά χρήματα και ένα λαογραφικό μουσείο που έπρεπε να ανασυγκροτηθεί στη βάση ενός σύγχρονου μουσείου πόλης. Η πρό-σ-κληση ήταν μοναδική. Το «ουδείς προφήτης στον τόπο του» δεν το αισθάνθηκα ούτε μία στιγμή, αντίθετα εισέπραξα όλα τα πλεονεκτήματα του να ξέρεις τους χειρισμούς, τη νοοτροπία, να επιλέγεις γρήγορα τους κατάλληλους συνεργάτες, να κινείσαι σ’ ένα χώρο οικείο, όπου σχεδόν κάθε πρόβλημα έχει τη λύση του.

Η συλλογή αντικειμένων και αρχειακών τεκμηρίων για το μουσείο δεν είναι απλώς «δουλειά υποδομής», αλλά μάθημα αυτογνωσίας για μια πόλη που σαρκάζει την αστικότητά της προβάλλοντας, ανάλογα με τις «τρέχουσες» ανάγκες, το ταλαιπωρημένο αγροτικό ή το ένδοξο αγραφιώτικο πρόσωπό της. Η επαγγελματική μου ιδιότητα υπήρξε καταλυτική για τη νέα προσαρμογή: ο ιστορικός έχει το πλεονέκτημα να πλησιάζει και να απομακρύνεται από τα πράγματα όσο χρειάζεται για να τα κατανοήσει ή μάλλον να τα νοηματοδοτήσει, οι εικόνες της πόλης δεν είναι ποτέ οι ίδιες.

Η δουλειά μας στο μουσείο έχει γίνει πιο εξωστρεφής, χάρη στις εκδόσεις, τη δημιουργία ενός δεύτερου μουσείου για την ιστορία της ύδρευσης της Καρδίτσας, τα εκπαιδευτικά προγράμματα, τις συνεργασίες. Βοηθάμε σε αποτυπώσεις ιστορικών κτιρίων, ξεναγούμε ομάδες μαθητών με ποδήλατο, καταγράφουμε τη μνήμη ανθρώπων. Σύντομα θα είναι έτοιμο και το μουσείο της πόλης, ένας χώρος που θα διαλέγεται με την ταυτότητα της Καρδίτσας με τρόπο όχι μόνο επιστημονικό, αλλά ταυτόχρονα ευαίσθητο, ανθρώπινο και ελπίζουμε κοινωνικά χρήσιμο. Και το καλό είναι πως σε όλα αυτά δεν είμαστε μόνοι μας. Ο κόσμος ενδιαφέρεται, οι «φίλοι του μουσείου» αναζητούν πόρους, δεν τα περιμένουμε όλα από το κράτος.

* Η Φωτεινή Λέκκα είναι αρχαιολόγος - μουσειολόγος και υπεύθυνη του Μουσείου Πόλης του Δήμου Καρδίτσας.

Αρχαιολογικός περίπατος στη σύγχρονη Κω

• Πρόγραμμα ενοποίησης των μνημείων και χώρων της πόλης που καλύπτει έκταση 400 στρεμμάτων

Αρχαιολογικός περίπατος τεσσάρων χιλιομέτρων και έκτασης 400 στρεμμάτων! Το αποτέλεσμα; Μια «αρχαιολογική πόλη»! Στην οποία βεβαίως η σύγχρονη ζωή συνεχίζεται κανονικά, απλώς γίνεται ωραιότερη, καθώς τα αρχαία μνημεία συμβάλλουν στην αισθητική της αναβάθμιση. Ο πρόλογος αφορά την πόλη της Κω, ο τεράστιος αρχαιολογικός πλούτος της οποίας βρήκε τρόπο να αναδειχθεί χάρις και στις άοκνες προσπάθειες του Αρχαιολογικού Ινστιτούτου Αιγαιακών Σπουδών και της διευθύντριάς του κυρίας Αγγελική ς Γιαννικουρή. Την ομόφωνη έγκρισή του σε αυτό το μοναδικό σε μέγεθος πρόγραμμα ενοποίησης μνημείων αρχαιολογικών χώρων έδωσε άλλωστε την Τρίτη το Κεντρικό Αρχαιολογικό Συμβούλιο, ενώ από τον Μάρτιο του 2003 έχει ενταχθεί στο Γ΄ ΚΠΣ.

Πόλη πρότυπο φιλοδοξεί να γίνει με αυτό το πρόγραμμα η Κως, καθώς επιτυγχάνεται η συνύπαρξη του ιστορικού κέντρου της πόλης με τις αρχαιότητές του και με το δομημένο περιβάλλον, χωρίς να απομονώνονται οι άνθρωποι και οι ανάγκες τους, χωρίς δηλαδή η ενοποίηση να δημιουργεί προβλήματα στην καθημερινότητα. Σημαντική βοήθεια σε αυτό έχει προσφέρει η θέσπιση, ήδη από την περίοδο της Ιταλοκρατίας, οκτώ αρχαιολογικών ζωνών, οι οποίες ισχύουν ακόμη και σήμερα με την προσθήκη απαλλοτριωμένων οικοπέδων. Ο περίπατος αρχίζει, σύμφωνα με το πρόγραμμα, από τον σπουδαίο αρχαιολογικό χώρο Συνοικία του Λιμένος- Αγορά και φθάνει νότια ως την Κάζα Ρομάνα και το Ωδείο. Στα δυτικά εκτείνεται από τον Δυτικό Αρχαιολογικό χώρο ως το Στάδιο και τις Θέρμες που βρίσκονται στην περιοχή των Δελφινιών και καταλήγει στο κάστρο της Νεραντζιάς. Τρεις είσοδοι, η μια από το λιμάνι, η δεύτερη από την πύλη του Φόρου και η τρίτη από το μνημείο του Αγνωστου Στρατιώτη, οδηγούν στη Συνοικία του ΛιμένοςΑγορά, την πρώτη στάση του περιπάτου.

Εκεί υπάρχει το αρχαίο τμήμα της πόλης, που είδε και περιέγραψε και ο Στράβων (έκτασης 80 στρεμμάτων) με το δίδυμο ιερό της Αφροδίτης της Πανδήμου και Ποντίας, ένα αταύτιστο ακόμη ιερό, το ιερό του Ηρακλέους, γενάρχη των Κώων και η Στοά του Λιμένος επάνω στα ερείπια της οποίας κτίστηκε μια από τις μεγαλύτερες Βασιλικές της Μεσογείου.

Η πλατεία Ανταγόρα είναι η δεύτερη στάση του περιπάτου, σπουδαίος πολιτισμικός κόμβος της αρχαίας πόλης, όπου σμίγουν τρεις περίοδοι, η Ελληνιστική, η Ρωμαϊκή και η Παλαιοχριστιανική.

Τμήμα του λεγόμενου Δυτικού Αρχαιολογικού Χώρου, ο οποίος εντάσσεται στον αρχαιολογικό περίπατο Η οδός Ιπποκράτους στην Κω με την πεζοδρόμηση δίπλα στον αρχαιολογικό χώρο

Αρκεί να αναφερθεί ότι στην πλατεία συνυπάρχουν το νότιο τμήμα της Αρχαίας Αγοράς όπου έχουν ερευνηθεί: κτίρια δημόσιας χρήσης και καταστήματα, ένα από τα οποία ήταν εργαστήριο επεξεργασίας λιθαργύρου και παραγωγής του «αιγυπτιακού μπλε» και άλλων χρωμάτων. Επίσης ένα ρωμαϊκό κτίριο με περίστυλο αίθριο, ένα κτιριακό συγκρότημα με δωρικό ναό και τον βωμό του Διονύσου (2ος αι. π.Χ.), ένα δημόσιο κτίριο (αγορανομείο ή αρχείο) και μια παλαιοχριστιανική οικία του 5ου αι. μ.Χ. με εξαιρετικό ψηφιδωτό δάπεδο, στο οποίο απεικονίζεται η Τύχη της Κω!

Oι επεμβάσεις που προγραμματίζονται εδώ, όπως ανέφερε η κυρία Γιαννικουρή, είναι αναστήλωση του νότιου τμήματος της αγοράς και η διαμόρφωση του περιβάλλοντος χώρου, η συντήρηση και η ανάδειξη του ψηφιδωτού δαπέδου με στέγαστρο, η διαμόρφωση του χώρου του βωμού του Διονύσου και η ανάδειξή του με την τοποθέτηση εκμαγείων από το γλυπτό του διακόσμου. «Στόχος μας είναι να ενταχθούν στη σημερινή ζωή μνημειακά κτίρια που λειτουργούσαν στο παρελθόν,γι΄ αυτό πιστεύουμε ότι απαιτείται και μια σύγχρονη αρχιτεκτονική παρέμβαση στην πλατεία,ώστε να επιτευχθεί αρμονικότερα η σύζευξη των εποχών» λέει η ίδια.

Τα μνημειακά σύνολα της ρωμαϊκής Κω βρίσκονται στην οδό Γρηγορίου Ε΄ και στον δυτικό αρχαιολογικό χώρο. Είναι η Κάζα Ρομάνα, το Ωδείο, η οικία «Σειληνού», η οικία «αρπαγής της Ευρώπης», το Decumanus maximus και Cardo, οι θέρμες, δύο Βασιλικές, ο ξυστός δρόμος, οι βεσπασιανές και η οικία «Κρίσης του Πάριδος». Στην ίδια στάση του περιπάτου εντάσσεται το αρχαίο στάδιο και το κάστρο της Νεραντζιάς με τις περιμετρικές μεσαιωνικές οχυρώσεις. Στο ερώτημα πώς θα βρει ο επισκέπτης τις αρχαιολογικές διαδρομές, η απάντηση είναι μία: ακολουθήστε τον... κάβουρα! Πράγματι η παράσταση ενός καρκίνου, που ήταν το «λαλούν σύμβολο» της Κω, αφού απεικονίστηκε στα πρώτα νομίσματά της υποδηλώνοντας την καταγωγή των Κώων από τον μυθικό ήρωα Ηρακλή θα τοποθετηθεί στο κατάστρωμα διασταυρούμενων οδών και στα πεζοδρόμια. Το σήμα άλλωστε αποτελεί τον λογότυπο της ενοποίησης. Επίσης, ειδικά φωτιστικά θα τοποθετηθούν στα πεζοδρόμια που εφάπτονται του αρχαιολογικού περιπάτου και στα σημεία στάσεις, οι οποίες προτείνεται να δηλώνονται και με ένα είδος «μπάνερ». Για την εξυπηρέτηση των επισκεπτών του αρχαιολογικού περιπάτου προτείνεται εξάλλου η λειτουργία ακινήτων, ιδιοκτησίας του ΤΑΠΑ. Εξάλλου η κυκλοφορία στον περίπατο διευκολύνεται με δίκτυο πεζοδρόμων.

• Δίκτυο μουσείων

Το Ωδείο της Κω που εντάσσεται στον αρχαιολογικό περίπατο

Ενταγμένο στον αρχαιολογικό περίπατο είναι και ένα δίκτυο μουσείων της Κω μέσα από το οποίο θα προβάλλεται με σύγχρονη μουσειολογική αντίληψη και εκπαιδευτική διάσταση η διαχρονική ιστορία του νησιού. Ετσι: Αναβαθμίζεται το Αρχαιολογικό Μουσείο (αναμένεται η έγκριση της μουσειολογικής μελέτης, η οποία έχει υποβληθεί στο ΥΠΠΟ από την ΚΒ΄ Εφορεία Αρχαιοτήτων, ενώ έχουν ήδη εγκριθεί οι κτιριολογικές επεμβάσεις). Στην Κάζα Ρομάνα οργανώνεται έκθεση με θέμα την αναβίωση της ζωής στη ρωμαϊκή έπαυλη. Στη φωτισμένη υποδομή του Ωδείου λειτουργεί φωτογραφική έκθεση με θέμα τα ωδεία συνολικά και το ωδείο της Κω ειδικότερα. Παράλληλα υπάρχει η δυνατότητα οργάνωσης Βυζαντινού Μουσείου σε ιταλικό κτίριο που βρίσκεται μέσα στο Κάστρο της Νεραντζιάς, ενώ οι μουσειακές επεμβάσεις του ΥΠΠΟ μπορούν να συνδυαστούν με το Λαογραφικό Μουσείο που οργανώνεται από τον Δήμο της Κω στο «Χάνι».

• ΜΑΡΙΑ ΘΕΡΜΟΥ | TO BHMA, Πέμπτη 16 Ιουλίου 2009

Πώς κατάντησε η οδός Αδριανού

Tο Σαββατοκύριακο πέρασα για πολλοστή φορά τον τελευταίο μήνα από την οδό Αδριανού. Μιλάω για το τμήμα που αρχίζει στο Μοναστηράκι, στο ύψος της οδού Αρεως και καταλήγει σ’ έναν άλλο πεζόδρομο, την Αποστόλου Παύλου.

Για όσους δεν ζουν στην Αθήνα, η οδός Αδριανού διαθέτει ένα από τα πιο «συμπαγή» νεοκλασικά μέτωπα με ελεύθερη θέα στον Ιερό Βράχο, στην Αρχαία Αγορά, στη Στοά του Αττάλου και στον Ναό του Ηφαίστου. Πεζοδρομήθηκε το 2003, παραμονές της υπογραφής της συνθήκης διεύρυνσης της Ευρωπαϊκής Ενωσης που έλαβε χώρα εντός του αρχαιολογικού χώρου.

Τώρα, σκεφθείτε πόσες πόλεις στον κόσμο διαθέτουν δρόμους σαν την οδό Αδριανού. Αναλογιστείτε τη θέα, μια νυχτερινή βόλτα με μερικά από τα λαμπρότερα επιτεύγματα της κλασικής Αθήνας φωταγωγημένα μπροστά σου.

Και τώρα σας καλώ να κάνετε μαζί μου μια βόλτα. Το νεοκλασικό μέτωπο που σας έλεγα φιλοξενεί εστιατόρια, καφέ και μεζεδοπωλεία. Κανένα πρόβλημα. Τα τραπεζοκαθίσματα των καταστημάτων καταλαμβάνουν ένα σημαντικό κομμάτι του πεζόδρομου. Την τελευταία φορά που πέρασα παρατήρησα μια σειρά τραπεζοκαθισμάτων κολλητά στην περίφραξη, αφήνοντας έτσι ένα πέρασμα ανάμεσα για τους πεζούς.

Συνεχίζοντας προς την Αποστόλου Παύλου συνειδητοποίησα ότι η μονή σειρά τραπεζοκαθισμάτων επιτελεί κοινωνικό έργο. Οπου δεν υπήρχαν, ο χώρος είχε καταληφθεί απο μικροπωλητές. Εδικά στο ύψος της εισόδου της Αρχαίας Αγοράς, αριστερά και δεξιά. Το θέαμα ήταν αξιοθρήνητο. Και επαναλαμβανόταν όπου υπήρχε σπιθαμή ελεύθερου χώρου. Μέχρι την Αποστόλου Παύλου είχες την αίσθηση ότι ήσουν σε κάποιο αφόρητο μέρος και απλώς ήλπιζες ο εφιάλτης ανέμεσα σε τραπεζάκια, σερβιτόρους, πάγκους μικροπωλητών, υπαίθριους μουσικούς να τελειώνει σύντομα. Η Ακρόπολη, τα σπιτάκια της Πλάκας εξαφανισμένα. Ακόμα κι αν ήταν εκεί, δεν τα έβλεπες. Δεν είχες καμία διάθεση να τα δεις.

Αναρωτιέμαι: ο δήμαρχος Αθηναιων και οι υπουργοί Πολιτισμού και Τουρισμού γνωρίζουν πόσο άθλιο, κακόγουστο και ενοχλητικό είναι αυτό που προσπαθούμε να πουλήσουμε;

• Tου Δημητρη Ρηγοπουλου, Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ, 2/6/2009